Fazla Düşünmek: İnsan Kendi Zihninde Ne Kadar Yaşayabilir?
Düşünmek bizi gerçeğe yaklaştırırken hangi noktada kendi etrafımızda dönmeye başlarız? Belirsizlik, kontrol arzusu, geçmiş ve seçmediğimiz hayatlar üzerine felsefi bir deneme.
Yazıyı dinle
Tarayıcının sesi. Kod ve şekiller atlanır.
Bu yazının İngilizcesi yok; bağlantı yazı dizinine gider.
Bazen hiçbir şey olmaz.
Telefon susar. Kimse bir şey söylemez. Kapı çalmaz. Dünya kendi halinde dönmeye devam eder. Fakat insanın zihninde bir şey çoktan başlamıştır.
Bir cümle.
Sonra o cümlenin başka bir anlamı.
Sonra o anlamın altında başka bir ihtimal.
“Acaba öyle mi demek istedi?”
“Ya yanlış anladıysa?”
“Keşke bunu söylemeseydim.”
“Peki ya şöyle yapsaydım?”
“Bundan sonra ne olacak?”
Ve insan, henüz yaşanmamış bir hayatın içinde yorulmaya başlar.
Fazla düşünmek biraz da budur: Henüz gerçekleşmemiş ihtimallerin, gerçekleşmiş gerçekler kadar ağır gelmeye başlaması.
Düşünmek insanın en büyük imkânlarından biridir. Fakat her imkân gibi onun da bir sınırı vardır. Düşünce, gerçeği anlamamıza yardım ettiği sürece bir araçtır. Gerçeğin yerine geçmeye başladığında ise bir hapishaneye dönüşebilir.
İnsan bazen dünyadan kaçmaz.
Kendi zihninin içine kaçar.
Ve orada, kendisinden başka kimsenin bulunmadığı bir odada, aynı soruyu yüzlerce kez sorar.
Bazen insanın en uzun yolculuğu, bulunduğu yerden değil kendi zihninden geçer.
Düşünmek ile düşüncenin içinde kaybolmak arasında
Düşünmek ile fazla düşünmek arasında kesin bir çizgi yoktur.
Bir noktaya kadar düşünmek bizi gerçeğe yaklaştırır. Sonra aynı düşünce etrafında dönmeye başlarız.
İlkinde ilerleme vardır.
İkincisinde yalnızca hareket.
Bir odanın içinde yürüyüp durmak gibi.
Her turda aynı duvarları görürüz ama kendimizi ilerliyor sanırız.
İnsan çoğu zaman düşündüğü için değil, düşüncesini durduramadığı için yorulur.
Bir problemi çözmek için düşünürüz. Fakat çözüm bulunmadığında düşünmeyi bırakmak yerine daha çok düşünürüz. Sanki yeterince uzun süre düşünürsek hayat bize sonunda doğru cevabı vermek zorundaymış gibi.
Oysa bazı soruların cevabı daha fazla düşünmek değildir.
Bazı soruların cevabı zamandır.
Bazılarınınki deneyimdir.
Bazılarınınki ise hiçbir zaman gelmeyecek bir cevabı kabullenmektir.
Belki de insanı en çok yoran şey bilinmezlikten ziyade, bilinmezliği zorla bilinir hâle getirmeye çalışmasıdır.
Zihnin sevdiği bir yanılsama
Zihin belirsizliği sevmez.
Bir olayın sonucunu bilmiyorsak, zihnimiz boşluğu doldurmak ister. Eksik parçaları tamamlar. Olasılıklar üretir. Senaryolar kurar.
Bu, insanın hayatta kalmasına yardım eden eski ve değerli bir yetenektir.
Fakat modern insanın tuhaf talihsizliği şudur: Tehlikelerin çoğu artık zihnimizin onları kurduğu kadar gerçek değildir.
Bir mesajın geç gelmesi eskiden yalnızca “geç geldi” demekti.
Şimdi zihnimiz bunun için yirmi farklı açıklama üretebiliyor.
Bir insanın yüzündeki küçük bir değişiklik, bir cümlenin tonundaki farklılık, birkaç saatlik sessizlik…
Zihin bunları alıyor ve aralarında bir hikâye kuruyor.
Sonra o hikâyeye inanıyoruz.
Burada çok önemli bir ayrım var:
Bir şeyi düşünmüş olmak, onu yaşamış olmak değildir.
Fakat zihnimiz bazen bu ikisini birbirine karıştırır.
Henüz gerçekleşmemiş bir olayın ihtimali, bedende gerçek bir olayın ağırlığını yaratabilir.
İnsan bazen yalnızca bir ihtimal yüzünden üzülür.
Henüz kimsenin terk etmediği bir yerde terk edilmiş gibi hisseder.
Henüz kaybetmediği bir şeyin yasını tutar.
Henüz söylemediği bir cümlenin pişmanlığını taşır.
Böylece hayatın kendisi yetmezmiş gibi, insan kendi hayatının alternatiflerini de yaşamaya başlar.
“Ya şöyle olsaydı?”
Belki de fazla düşünmenin en güçlü cümlesi budur:
Ya?
Ya böyle olsaydı?
Ya öyle yapmasaydım?
Ya o gün gitmeseydim?
Ya gitseydim?
Ya beni yanlış anladıysa?
Ya her şey düşündüğüm gibi değilse?
“Ya” küçük bir kelimedir ama zihinde sınırsız bir evren açabilir.
Çünkü geçmiş değiştirilemez olmasına rağmen zihnimiz geçmişe sürekli yeni yollar açar.
Bir zamanlar verdiğimiz bir kararın başka türlü sonuçlanabileceğini düşünürüz. Sonra o ihtimali zihnimizde büyütürüz. Bir süre sonra yaşadığımız gerçek hayat, yaşamadığımız hayatın yanında yetersiz görünmeye başlar.
Burada insanın kendisine sorması gereken zor bir soru vardır:
Geçmişi gerçekten anlamaya mı çalışıyorum, yoksa değiştiremeyeceğim bir şeyi zihnimde tekrar tekrar yaşayarak kendimi cezalandırıyor muyum?
Bu ikisi aynı şey değildir.
Geçmişten ders çıkarmak başka şeydir.
Geçmişte yaşamaya devam etmek başka.
Bazı yollar düşünerek değil, yürüdükçe görünür.
Marcus Aurelius ve elimizde olmayan dünya
Stoacı düşüncenin en sağlam ayrımlarından biri, elimizde olanla olmayanı birbirinden ayırmaktır.
Marcus Aurelius’un Kendime Düşünceler’inde tekrar tekrar karşılaştığımız düşünce kabaca şuna dayanır: Dışarıda olan her şeyi kontrol edemezsin; fakat onlara nasıl karşılık vereceğin konusunda bir payın vardır.
Bu düşünce ilk bakışta basit görünür.
Aslında oldukça serttir.
Çünkü insanın en sevdiği şeylerden birini elinden alır:
Kontrol yanılsamasını.
Bir başkasının ne düşüneceğini kontrol edemeyiz.
Birinin bizi sevip sevmeyeceğini kontrol edemeyiz.
Geçmişte söylediğimiz bir cümleyi geri alamayız.
Yarın ne olacağını bilemeyiz.
İnsanların bizi nasıl yorumlayacağını yönetemeyiz.
Fakat zihnimiz bütün bunları kontrol etmeye çalışır.
Bu yüzden saatlerce aynı konuşmayı kafamızda yeniden yaparız. Karşımızdaki insanın vereceği cevabı tahmin ederiz. Henüz gerçekleşmemiş bir tartışmanın provasını yaparız.
Bazen bir insanla konuşmak yerine onun zihninde konuşmaya çalışırız.
Ve sonunda yoruluruz.
Oysa belki de mesele cevabı bulmak değil, cevabın bize ait olmadığını kabul etmektir.
Seneca’nın zor tarafı: zaman
Seneca’nın düşüncesinde zaman meselesi önemli bir yere sahiptir. İnsan hayatının kısa olmasından çok, hayatın ne kadarının gerçekten yaşandığı üzerine düşünür.
Bu ayrım fazla düşünen insan için özellikle önemlidir.
Çünkü zaman yalnızca saatlerden oluşmaz.
Dikkatten oluşur.
Bir insan fiziksel olarak bir odada otururken zihinsel olarak beş yıl önceki bir konuşmada olabilir.
Bir başka insan yatağında yatarken henüz yaşanmamış bir yarının içinde olabilir.
Beden burada, zihin başka bir yerde.
Ve hayat, ikisinin buluştuğu o küçük aralıkta yaşanır.
Belki de fazla düşünmenin en büyük bedeli zaman kaybetmek değildir.
Anı kaybetmektir.
Çünkü hayatın büyük kısmı dramatik anlardan oluşmaz.
Çoğu zaman bir bardak su içmekten, otobüs beklemekten, yağmurun sesini duymaktan, bir arkadaşla saçma bir şeye gülmekten, yolda yürümekten ibarettir.
Fakat zihin başka yerdeyse insan bunların hiçbirini tam olarak yaşamaz.
Hayat devam eder.
İnsan ise kendi kafasının içinde bekler.
Nietzsche’nin gölgesi
Nietzsche’nin insan üzerine düşüncelerinde rahatsız edici ama önemli bir taraf vardır: İnsan yalnızca dış dünyayla değil, kendi içindeki güçlerle de mücadele eder.
Bazen düşünmek bizi özgürleştirir.
Bazen ise düşünce, kendimize karşı kullandığımız bir silaha dönüşür.
İnsan kendisini eleştirebilir.
Sonra eleştirisini eleştirebilir.
Sonra neden böyle düşündüğünü düşünür.
Sonra neden böyle düşündüğünü düşündüğü için kendisini eleştirir.
Bir noktadan sonra düşünce kendi kuyruğunu yiyen bir yılan gibi dönmeye başlar.
“Ben neden böyleyim?”
“Bunu neden yaptım?”
“Niye böyle düşünüyorum?”
“Bunu düşünmem bile saçma.”
“Ben neden saçma düşündüğümü düşünüyorum?”
Ve artık ortada bir problem yoktur.
Problem, düşünmenin kendisi olmuştur.
Bazen düşünce çözüm üretmez, yalnızca korkuya biçim verir
Fazla düşünmenin önemli bir yanı da şudur:
Her düşünce bir problem çözme girişimi değildir.
Bazı düşünceler korkunun kılığına girmiş hâlidir.
İnsan geleceği düşünürken aslında gelecek hakkında bilgi toplamıyor olabilir.
Sadece korkusuna yeni cümleler öğretiyor olabilir.
“Ya başarısız olursam?”
“Ya herkes benden daha iyi çıkarsa?”
“Ya geç kaldıysam?”
“Ya bu karar yanlışsa?”
Bu soruların bazıları elbette değerlidir. Fakat bir sorunun cevabı yoksa ve biz onu tekrar tekrar soruyorsak, bir noktadan sonra artık bilgi aramıyoruzdur.
Güvence arıyoruzdur.
Ve güvence hiçbir zaman yeterli gelmez.
Çünkü zihin bu kez yeni bir soru sorar:
“Peki ya o da yanlışsa?”
Bu yüzden bazı insanların hayatında kesinlik arayışı, huzur arayışının tam tersine dönüşür.
Ne kadar emin olmaya çalışırlarsa o kadar çok şüphe üretirler.
Kierkegaard ve ihtimalin baş döndürücülüğü
Kierkegaard, insanın özgürlüğüyle birlikte gelen kaygıyı derinlemesine ele alan düşünürlerden biridir.
Çünkü özgür olmak yalnızca seçeneklere sahip olmak değildir.
Seçeneklerin sonuçlarını bilmeden seçim yapabilmektir.
Ve bu insan için korkutucudur.
Hayatın en önemli kararlarında çoğu zaman elimizde yeterli bilgi yoktur.
Bir iş seçerken geleceği bilmiyoruz.
Bir insanla ilişkiye başlarken sonunu bilmiyoruz.
Bir şehre taşınırken hayatımızın nasıl değişeceğini bilmiyoruz.
Bir adım attığımızda diğer bütün yolların nasıl olacağını hiçbir zaman öğrenemeyeceğiz.
Belki de insanın en büyük zihinsel yüklerinden biri budur:
Seçtiği yolun yanında, seçmediği bütün yolların hayaletlerini taşımak.
Fakat hayatın trajik güzelliği de burada başlar.
Çünkü hiçbir seçim bize bütün ihtimalleri yaşama imkânı vermez.
Bir hayat seçmek, aynı zamanda diğer hayatları seçmemektir.
Bunu kabul etmeden huzur bulmak zordur.
Seçilmeyen yolların en büyük gücü, zihnimizde her zaman kusursuz kalmalarıdır.
Her şeyi anlamak zorunda değiliz
Modern insanın garip bir alışkanlığı var:
Anlamadığı şeyden rahatsız oluyor.
Bir insan neden uzaklaştı?
Bir ilişki neden bitti?
Bir fırsat neden kaçtı?
Bir şey neden olmadı?
Neden ben?
Neden şimdi?
Zihin her olayın arkasında bir açıklama arıyor.
Oysa hayatın önemli bir kısmı açıklanamaz değildir; yalnızca bizim açıklayabileceğimiz kadar basit değildir.
Bazı insanlar neden gider, tam olarak bilemeyiz.
Bazı ilişkiler neden biter, bütün sebepleri hiçbir zaman öğrenemeyiz.
Bazı fırsatlar neden kaçırılır, yıllar sonra bile cevabı değişebilir.
Ve bazen hiçbir büyük anlam yoktur.
Bir şey olmuştur. Hepsi bu.
Bu cevap insana ilk başta yetersiz gelir.
Fakat belki de olgunlaşmak biraz da “bilmiyorum” diyebilme yeteneğidir.
Her boşluğu bir cevapla doldurmak zorunda olmadığımızı anlamaktır.
“Bilmiyorum” bir yenilgi değildir
Bize çocukluktan beri sorulara cevap vermemiz öğretildi.
Doğru cevap.
Yanlış cevap.
Bilmek.
Bilmemek.
Fakat hayat bir sınav kâğıdı değildir.
Bazı soruların cevapları vardır.
Bazılarının cevapları zamanla ortaya çıkar.
Bazılarının ise cevabı yoktur.
Ve insanın bütün zihinsel enerjisini cevapsız sorulara harcaması, cevaplı soruları da kaçırmasına neden olabilir.
“Bilmiyorum.”
Bazen söylenebilecek en dürüst cümledir.
“Ne olacağını bilmiyorum.”
“Onun ne düşündüğünü bilmiyorum.”
“Bunun doğru karar olup olmadığını bilmiyorum.”
“Gelecekte ne olacağını bilmiyorum.”
Ve sonra:
“Ama yine de yaşayabilirim.”
Belki huzur kesinlikten değil, belirsizlikle birlikte yaşayabilme becerisinden doğuyordur.
Fazla düşünmekten kurtulmak düşünmemek değildir
Burada bir yanlış anlaşılmayı düzeltmek gerekir.
Çözüm düşünmemek değildir.
İnsan zihnini susturamaz. Dahası, susturmaya çalışmak bazen düşünceleri daha da güçlendirir.
Mesele düşüncelerin hiç gelmemesi değildir.
Onlara her geldiğinde kapıyı açmamak.
Bir düşünce geldiğinde:
“Ya böyle olursa?”
demek yerine,
“Bunu şu anda çözmem gerekiyor mu?”
diye sormak.
Geçmişten bir anı geldiğinde:
“Keşke…”
demek yerine,
“Buradan öğrenebileceğim gerçek bir şey var mı?”
diye bakmak.
Gelecek hakkında korktuğunda:
“Ya kötü olursa?”
demek yerine,
“Bugün bununla ilgili yapabileceğim somut bir şey var mı?”
diye sormak.
Bu küçük fark önemlidir.
Çünkü düşünce ile eylem arasındaki mesafeyi yeniden kurar.
Düşünce ile gerçek arasına biraz mesafe koymak
Bir düşünce geldiğinde onu hemen doğru kabul etmek zorunda değiliz.
“Başarısız olacağım.”
Bu bir gerçek değil.
Bir düşünce.
“Beni sevmiyor.”
Bu da bir gerçek olmak zorunda değil.
Bir yorum.
“Her şey kötüye gidecek.”
Bu ise bir tahmin.
Zihin bunları çoğu zaman aynı kesinlikte sunar.
İşte insanın kendisine yapabileceği en büyük iyiliklerden biri, zihninin söylediklerini dinlerken onların statüsünü de hatırlamaktır.
Her düşünce bir emir değildir.
Her korku bir haber değildir.
Her ihtimal bir gelecek değildir.
Her his bir kanıt değildir.
Ve her sessizlik bir cevap değildir.
Camus’nün sessiz dünyasında kesinlik aramak
Camus’nün düşüncesinde insanın anlam arayışı ile dünyanın sessizliği arasındaki gerilim önemli bir yer tutar.
İnsan sorar.
Dünya her zaman cevap vermez.
Bu karşılaşma rahatsız edicidir.
Fakat belki de fazla düşünmenin bir bölümü, dünyanın vermediği cevabı zihnimizden zorla çıkarmaya çalışmaktır.
“Bunun bir anlamı olmalı.”
Belki vardır.
Belki yoktur.
Belki anlamı sonradan veririz.
İnsan bazen yaşadığı şeyi anlamlandırarak taşıyabilir.
Ama her şeyi anlamlandırmak zorunda değildir.
Bazı şeyler sadece yaşanır.
Bazı yaralar açıklanmaz.
Bazı ayrılıklar tamamlanmaz.
Bazı sorular insanın hayatında açık kalır.
Ve belki insan, bütün sorularını kapatarak değil, bazıları açıkken yürümeyi öğrenerek büyür.
En tehlikeli düşünce: “Biraz daha düşünürsem emin olacağım.”
Belki de fazla düşünmenin merkezinde bu cümle vardır.
“Biraz daha düşüneyim.”
Sonra biraz daha.
Sonra bir ihtimal daha.
Bir bakarsın karar verilmesi gereken gün gelmiş ama sen hâlâ kararın bütün sonuçlarını hesaplamaya çalışıyorsun.
Oysa hayat matematik problemi değildir.
Bir kararın bütün sonuçlarını önceden bilemezsin.
Bazı kararlar ancak verildikten sonra anlaşılır.
İnsan bazen doğru kararı vermez.
Verdiği kararla birlikte doğru yolu inşa eder.
Bu yüzden düşünmek ile ertelemek arasında ince bir çizgi vardır.
Düşünmek hazırlık olabilir.
Ama bazen düşünmek, harekete geçmemek için çok sofistike bir bahanedir.
Çünkü düşünürken kendimizi güvende hissederiz.
Eylem ise risk taşır.
Düşünce dünyasında hiçbir şey gerçekten kaybedilmez.
Gerçek dünyada ise kaybedebilirsin.
İşte bu yüzden bazı insanlar yaşamaktan çok ihtimalleri inceler.
Bütün ihtimalleri göremesen de bir sonraki adımı görebilirsin.
İnsan bazen cevap değil, cesaret arar
Belki de uzun uzun düşündüğümüz bazı meselelerde aslında ihtiyacımız olan şey yeni bir bilgi değildir.
Cesarettir.
“Ya yanlış karar verirsem?”
Belki asıl soru:
“Yanlış karar verme ihtimaline rağmen karar verebilir miyim?”
“Ya beni reddederse?”
Belki asıl soru:
“Reddedilme ihtimaline rağmen kendimi ifade edebilir miyim?”
“Ya başarısız olursam?”
Belki asıl soru:
“Başarısız olma ihtimaline rağmen başlayabilir miyim?”
Çünkü hayatın bazı kapıları anahtarla değil, cesaretle açılır.
Ve insan bazen kapının kilidini çözmeye çalışırken, kapıyı itmesi gerektiğini unutur.
Zihnimizde yaşamayı bıraktığımızda
Bir gün fark edersin:
O kadar çok düşündüğün şeylerin çoğu hiç gerçekleşmemiş.
Korktuğun konuşmaların bazıları hiç yapılmamış.
Olacağını sandığın felaketlerin çoğu olmamış.
Bir zamanlar dünyanın sonu gibi görünen bazı şeyler bugün hatırlamakta zorlandığın ayrıntılara dönüşmüş.
Ve insan geriye dönüp düşündüğünde tuhaf bir gerçekle karşılaşır:
Hayatın büyük bir kısmı, gerçekleşmesini beklediğimiz şeylerden değil, hiç gerçekleşmeyen şeylerden oluşuyor.
Bunu fark etmek insana biraz hafiflik verir.
Çünkü zihnin söylediği her şey geleceğin habercisi değildir.
Bazen yalnızca zihnin konuşuyordur.
Belki mesele zihni susturmak değil
İnsan zihnini susturamaz.
Belki de susturmaya çalışmamalıdır.
Düşünceler gelecek.
Geçmiş gelecek.
Pişmanlıklar gelecek.
Korkular gelecek.
İhtimaller gelecek.
Eski bir cümle, yıllar sonra hiç beklemediğin bir anda yeniden zihninde belirecek.
Bunların hepsi insan olmanın bir parçası.
Mesele düşüncelerin gelmesini engellemek değil.
Onların ev sahibi olmadığını hatırlamak.
Bir düşünce gelebilir.
Sen onu görebilirsin.
Bir süre yanında durabilir.
Sonra gidebilir.
Her düşünceyle tartışmak zorunda değilsin.
Her düşünceyi çözmek zorunda değilsin.
Her soruya cevap vermek zorunda değilsin.
Bazen düşünceyi olduğu yerde bırakmak, ona verebileceğin en olgun cevaptır.
Sonunda elimizde ne kalıyor?
Belki hayatın en zor derslerinden biri şudur:
Her şeyi kontrol edemeyeceğiz.
Herkes bizi anlamayacak.
Bazı kararlarımız yanlış çıkacak.
Bazı insanlar kalmayacak.
Bazı ihtimaller gerçekleşmeyecek.
Bazı sorular cevapsız kalacak.
Ve bütün bunlara rağmen hayat devam edecek.
Yağmur yağacak.
Sabah olacak.
Birileri kahve yapacak.
Bir tren istasyondan kalkacak.
Bir arkadaş arayacak.
Bir şarkı, yıllardır unuttuğun bir şeyi hatırlatacak.
Bir gün hiç beklemediğin bir anda güleceksin.
Hayat, zihninin çözmeye çalıştığı bütün problemlerden çok daha büyük olacak.
Belki de fazla düşünmenin karşısındaki en güçlü cevap budur:
Yaşam, tamamen anlaşılmayı bekleyen bir problem değildir.
Bazen yaşanması gerekir.
Bir düşünceyi bırakmak
Bırakmak unutmak değildir.
Bırakmak, olanı olmamış saymak değildir.
Bırakmak, geçmişi önemsizleştirmek değildir.
Bırakmak bazen sadece şunu söyleyebilmektir:
“Bunun hakkında elimden geleni düşündüm.”
“Artık cevabını bilmiyorum.”
“Belki hiçbir zaman bilemeyeceğim.”
“Ve yine de devam edebilirim.”
İnsan her şeyi çözerek özgürleşmez.
Bazı şeylerin çözülemeyeceğini kabul ederek özgürleşir.
Çünkü zihnin kapısını içeriden kilitleyen şey çoğu zaman düşüncenin kendisi değildir.
Düşüncenin mutlaka bir sonuca ulaşması gerektiğine olan inancımızdır.
Oysa bazı düşünceler sonuca ulaşmadan da bitebilir.
Bir soruyu cevaplamadan da hayatına devam edebilirsin.
Bir ihtimali kesinleştirmeden de yürüyebilirsin.
Birinin ne düşündüğünü bilmeden de uyuyabilirsin.
Geleceğin nasıl olacağını bilmeden de yarını bekleyebilirsin.
Ve belki insanın olgunlaşması biraz da burada başlar:
Her şeyi bilmediği hâlde yürümeye devam ettiğinde.
Son söz
Bir zamanlar çok düşündüğün bir şeyi hatırla.
Saatlerce.
Belki günlerce.
Belki geceleri uyutmayan bir şeyi.
Şimdi o düşüncenin yanına bugünden bak.
Hâlâ aynı ağırlıkta mı?
Muhtemelen değil.
Çünkü zaman bazı soruların cevabını vermez.
Sadece onların artık önemli olmadığını öğretir.
Belki bugün zihninde yine bir soru vardır.
Bırak biraz orada dursun.
Hemen cevap verme.
Hemen bir anlam çıkarma.
Hemen en kötü ihtimali yazma.
Hemen geçmişi yeniden yargılama.
Bazen bir düşüncenin çözülmesi için daha fazla düşünceye değil, biraz hayata ihtiyacı vardır.
Çünkü insanın zihni her şeyi hesaplayabilir.
Ama hayatın kendisini hesaplayamaz.
Ve belki de güzel olan tam olarak budur.
Her şeyi önceden bilseydik, yaşamak diye bir şey kalmazdı.